O ses öyle bir sestir ki, duyduğunuz anda sizi alır, Ayder’in muhteşem manzarasına, Karadeniz’in eşsiz benzersiz güzelliklerinin içine götürür. Nerde, hangi durumda olursanız olun, o an aklınıza tek bir yer gelir. O yer de Rize’dir. Hele de Rize’ye uzak yaşıyorsanız tulumun sesini duyduğunuz anda içinizde bir sızı, burnunuzda memleket özlemi tüter. Sizin için o sesin adı özlemdir, hasrettir. Aynı duyguları sizinle yaşar mıyız bilemem ama tulum sesi benim içime işler, duyduğumda bana sen benim memleketimdensin der, ayrı bir aitlik ve kültür olduğumu hissettirir. Peki bu ses nasıl benim bir parçam oldu? Bu ses benim kültürüme nereden geldi? Ben bu sesi neden seviyorum? Bu sayımızda kendimize sorduğumuz bu sorulardan yola çıkarak, tulumun tarihini ve kültürümüze nasıl geldiğini sizlerle paylaşmak istiyoruz.
Tulum özünde Karadeniz’in incisi olan Rize, Trabzon, Artvin ve Erzurum illerinde kullanılan nefesli bir halk çalgısıdır. Tüyleri temizlenmiş çebiç adı verilen oğlak derisinden delik yerleri bağlanıp, gövde(1) bölümü elde edilir. Ön ayaklardan birine lülük(4), birine de nav(3) takılarak son şekli verilir. Geleneksel olarak boynuzdan yapılan navlarin yerini günümüzde ahşap almıştır. Yöresine göre zimbon yada çimon/çibu adı verilen kamıştan yapılan sipsi yerleştirilmektedir. Lülükten, dudula(2) adlı ağızlıktan üflenerek şişirilen enstrümanda sıkışan hava nav içinde bulunan zimbona gelir ve burada parmaklar sayesinde istenilen ses elde edilir.
Dünya’nın dört bir yanında farklı kültürler tarafından kullanılan tulum benzeri nefesli çalgılar İskoç Gaydası’nın atası olarak kabul edilir.
tek enstrüman olarak kullanıldığı Tulum hakkında edindiğimiz bilgiler bölge Hemşinliler’in yaşadığı Rize’nin gösteriyor ki; değişik olaraktan Hemşin, Çamlıhemşin ve Erzurum’un Hindistan’da, İran’ın bazı bölgelerinde, İspir ilçeleridir. Bununla birlikte Çayeli Orta Asya’nın bazı kısımlarında, İlçesi’nden doğuya Kafkasya’da, Doğu doğru Gürcistan ve Kuzey Doğu sınırına kadar Lazlar Anadolu’da, Kırım’da, ve Artvin’in iç Balkanlar’da, Orta bölgelerinde Gürcüler Avrupa’da, Batı tarafından da Avrupa’da İspanya’da yerlerde duyurmayı geleneksel enstrüman ve en çok bilinen yeri olarak kullanılıyor. İskoçya’da farklı şekil ve adlarla kullanıl-
Ezgisini yeşillikler
içinde sıcakkanlı
insanların olduğu
sevmesi, kendisini
bizim yöremizin
Sonuç olarak maktadır. Bölgelerde baktığımızda, görülen ortak özeltulumun hangi lik neredeyse millet tarafından icat tamamının yüksek edildiğini bilgisine dağlardan, geniş ulaşamıyoruz alanlar ve yaylalardan katılmasıyla birlikte fakat yöremize oluştuğudur. Bu ve bölgemize mal durum tulumun olması, kendisine Türkiye‘de neden özgü tarzını bulmuş, özgün bir tarz bizim bölgemizi seçoluşturması, en tiğinin açık kanıtıdır.
Fotoğrafı büyük boyutta açbir parçası haline
getirmiştir.
Kültürümüze
yörede kendine
adeta bizim bir
iyi şekilde bizim yaylalarımızda sesini Bölgemizde göğe duyurması coğrafi dağılıma ve bizim insanımızın dile getirdiği bakacak olursak; 1923 yıllına kadar türkülere eşlik etmesi nedenleriyle, Rumlar tarafından özellikle Maçka ve nasıl İskoçlar ve Slav ulusları tulumu Kuzey Gümüşhane’de yoğun olarak kendilerine mal etmeye çalışıyorlarsa, kullanıldığı, 1970’lere dek Holo bizlerin de bu yarışta yer alması Boğazı köylerinde çalındığı biliniyor. gerektiği düşüncesindeyim. Günümüzde tulumun en yoğun ve
parçamız olmuştur.
Romalılar tarafından Anadolu veya Trakya üzerinden kıta Avrupa’sına taşındığı genel kabul görmektedir. 17. yüzyılda bölgeye gelen Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde “dankiyo tulum sazı” ve “Sazende-i dankiyo düdüğü” olarak tanımladığı enstrümanı Trabzon yakınlarındaki halkın icat ettiğini bildirmiştir. Fakat bu görüşü destekleyen başka bilgiler elde edilememiştir.
Birçok enstrümanla aynı kaderi paylaşan tulumun, ilk olarak hangi millet tarafından icat edildiği bilinmemektedir. Tarih kaynakları, bu türden çalgı aletlerinin kim tarafından nasıl, nerede icat edildiği bilgisi üzerinde durmamışlardır. Bunun sonucu olarak da neredeyse insanlık kadar eski olan bu türden çalgı aletlerin tarihleri hakkında kesin bilgilere ulaşılamıyor.